Studentopprøret som tok livet av studentopprøret

Det skal først ha blitt kasta fram i eit innlegg frå ein filosofistudent i Bergen, nærast som ein digresjon, eit tenkt døme på ein ubrukeleg floskel, eit idiotisk slagord, som for all del ikkje måtte takast i bruk. 

«Hernes må fjernes». 

Refrenget til tidenes studentopprør var skapt. Supersosiologen Gudmund Hernes var utdanningsminister i Gro Harlem Brundtlands tredje regjering. Slagordet kom for alltid til å klistre seg fast til namnet hans.

Dei største studentdemonstrasjonane i norsk historie hausten 1993 markerte samstundes slutten på den opprørske studentpolitikken.

— Som ein direkte konsekvens av studentopprøret i 1993 lykkast det studentane å komme tett på makta. Det starta ein prosess som på eit vis vart fullbyrda med kvalitetsreforma på starten av 2000-talet. Demonstrasjonar, utanforskapets verkemiddel, førte til eit gjennombrot for lobbyismen, innanforskapets verkemiddel, seier historikar Åsmund Borgen Gjerde.

Han er forfattar av «Pamper og opprørere. Den norske studentbevegelsens historie», som kjem ut denne veka. Boka fortel om den nasjonale studentpolitikken, og korleis han har baksa seg gjennom skiftande tider, idear, makt og avmakt.

Riset bak spegelen

Paradoksalt nok vart det radikale verkemiddel, i det som var blitt ein langt mindre radikal studentorganisasjon enn tidlegare, som endeleg fekk politikarane til verkeleg å  lytte til studentane, og det som den gong heitte Norsk Studentunion (NSU).

— I tida etterpå låg det heile tida eit slags ris bak spegelen, minnet om dei massive demonstrasjonane i 1993: Dersom politikarane ikkje opna då studentane kom og banka på døra, kunne det bli bråk og negative medieoppslag, seier Gjerde.

Den implisitte trusselen om bråk var tilstrekkeleg, trur han, til at det rett og slett ikkje var nødvendig å lenger lage bråk. Studentpolitikarane blei lobbyistar. Det var ingen ny strategi — det nye var at dei endeleg lykkast.

Men effekten ebba ut utover 2000-talet.

— I dei siste åra kan vi sjå teikn til at det kan ha blitt vanskelegare for studentpolitikarane å få gjennomslag. Kanskje er grunnen at politikarane ikkje lenger føler det finst eit slikt ris bak spegelen, seier Gjerde.

Han peikar på krisepakkane i pandemitida, der studentane kom dårleg ut.

— Kanskje var det eit symptom på at politikarane no føler det er lettare å ignorere studentane utan at det får nokon konsekvensar for dei.

Studentopprøret i 1993 tok først fyr i Bergen. Deretter spreidde det seg til heile landet, med demonstrasjonar og aksjonar.

Bakteppet for opprøret var ein stadig tøffare økonomisk situasjon, og trongare nålauge for å få studieplass for stadig fleire studentar. Startskotet gjekk etter lekkasjar frå statsbudsjettet hausten 1993, mellom anna om reduserte rabattar på kollektivtrafikk.

Bergens Tidende publiserte ein kalkyle som viste at studentane i 1993 hadde mindre å rutte med enn studentane i 1973.

Lærte av professorane

Ein av dei som høyrde på innlegget til filosofistudenten, var den karismatiske leiaren for NSU i Bergen, jærbuen Arvid Ellingsen. I utgangspunktet var det ikkje noko mål å få Hernes til å gå, men for Ellingsen var slagordet «Hernes må fjernes» uimotståeleg, og perfekt til føremålet.

— Vi hadde hatt ein mislykka aksjon i 1992. Det neste året brukte vi på å skulere folk og setje oss inn i ting, fortel Ellingsen til Khrono.

Ei av oppgåvene var å temje dei meir ytterleggåande kreftene på den politiske venstresida. For å få gjennomslag måtte det ein brei allianse til, frå høgre til venstre.

Dei begynte med grunnleggande debatteknikk. Dei utarbeidde parolar, og tenkte ut ein slags regi. Dei studerte studentopprør i andre tider og land. Og dei snakka med professorane, for å lære og få råd om korleis dei burde legge opp taktikken.

— Vi snakka med Frank Aarebrot, blant anna. Vi snakka med folk som hadde vore studentar på 1950- og 60-talet, og som no var blitt professorar, og vi lærte mykje av dei. Vi jobba også for å få til ein tverrpolitisk demonstrasjon, seier Ellingsen.

Lobbyismen trudde dei ikkje på, det hadde organisasjonen ikkje kome nokon veg med gjennom 1980-talet og starten på 1990-talet.

— Vi meinte det måtte meir kraft bak. Vi måtte heim til familiane våre, overtyde dei, reise rundt, overtyde grasrota.

Pen skjorte, revolusjon

I forkant av opprøret hadde NSU gått gjennom ei rad endringar i organisasjonsstrukturen, og eit langt meir velsmurt og effektivt apparat stod klart i 1993. Særleg i Bergen hadde dei vore tidleg ute, og Ellingsen blei skuva fram som leiar. Omfanget og effekten av opprøret som skulle kome var meir enn han hadde drøymt om.

Samstundes var det ikkje tilfeldig at det blei slik.

Ellingsen hadde i utgangspunktet ein litt rufsete stil. Men han var også blitt svært bevisst på korleis han kommuniserte, og tilpassa seg alt etter kva slags grupper, kulturar og personar han kommuniserte med.

— Eg var jo ein raddis og gjekk ikkje akkurat i Lacoste og seglarsko. Eg hadde militærsko og holete genser. Hos sosialantropologane var det å hoppe på bordet og snakke om revolusjon. Men før eg møtte jusstudentane, kledde eg meg om, tok på ei skikkeleg skjorte og børsta håret.

Den første demonstrasjonen gjekk føre seg i Bergen 20. oktober. Innleiingsvis sette studentane fyr på eit eksemplar av statsbudsjettet. Og i spissen for eit demonstrasjonstog på kring 6000 studentar gjekk Ellingsen, berande på ein brustein med sløyfe på.

Symbolbruken var nøye uttenkt, sjølv om akkurat brusteinen kom til som eit spontant forslag frå ein kompis som meinte dei måtte «ha noko meir». Den bergenske brusteinen blei eit «symbol på alvoret» og tyngda i opprøret, og vart planlagt overlevert (og faktisk overlevert) som gåve til stortingspresidenten.

For dei som kjende til eller hugsa tilbake til studentopprøret i Paris i 1968, var brusteinen som symbol særleg tydeleg. I dei hardhendte demonstrasjonane den gong, vart brustein blitt brote opp frå gatene og kasta mot politiet, akkurat som i revolusjonskampane på 1800-talet.

Det gule pannebandet, som Ellingsen og andre demonstrantar alltid hadde på, var direkte inspirert av pannebanda til studentane som hadde demonstrert på Tiananmen-plassen (Den himmelske freds plass) i Beijing i 1989.

Kidnappa ordførar

Aksjonen var berre starten, og blei etterfølgd av fleire demonstrasjonar i Trondheim, Tromsø, Oslo — og igjen i Bergen, denne gongen med 10 000 studentar i gatene. I Oslo stilte 15.000 studentar opp, ein av dei var Gudmund Hernes sin son.

I Tromsø vart det arrangert gravferd for utdanningspolitikken. Oslo-studentane okkuperte Lånekassen. I Sogndal kidnappa studentar ordføraren og tok han med på ein lang køyretur for å overlevere han til Stortinget. «Studentane tek sikte på koma seg over med 12-ferja frå Kaupanger», stod det i ein ingress i Sogn Avis torsdag 28. oktober 1993. 

Ellingsen, som drog på turne til omtrent alle studiestader i landet, heldt appellen. Hernes hadde erklært politisk sjølvmord, slo han fast, og fekk «massiv applaus attende».

Lokallagsleiaren frå Bergen, den rufsete raddisen frå Bryne, blei i kraft av seg sjølv ein maktfaktor, som mediefenomen og kjendis.

Studentopprøret fekk støtte frå mange hald, også leiarar og tilsette ved utdanningsstadene. Blant dei var den legendariske og samfunnsengasjerte botanikkprofessoren i Bergen, Knut Fægri, som hadde vore med å stifte NSUs forgjengar, Norsk Studentsamband (NSS) i 1936.

Radikal elite

Fægri var vanskeleg å setje i bås politisk, men nokon revolusjonær eller venstreradikalar var han ikkje.  I 1936, då  NSS vart skipa som den første betydelege studentorganisasjonen, var det kommunistane som hadde lagt grunnlaget, ifølgje  Åsmund Borgen Gjerde.

— NSS hadde ikkje blitt til hadde det ikkje vore for den kommunistiske studentorganisasjonen Mot Dag. For dei, og særleg for leiaren Erling Falk, var det å bidra til verdsrevolusjonen i Noreg ein viktig motivasjon for å starte ein nasjonal studentorganisasjon, seier Gjerde.

Mot Dag hadde mislykkast i sine framstøytar for å ta makta i Arbeidarpartiet tidleg på 1920-talet og blitt ekskludert, seinare også frå Noregs kommunistiske parti. Strategien blei i staden å starte ei rekke sosialistiske yrkesforeiningar, slik at dei radikale ideane kunne spreiast via yrkesutøvarar med akademisk utdanning.

Mange av «motdagistane» var studentar, og Gjerde peikar på at dei hadde suksess med å få styrka velferda på 1920-talet, ei tid med tilvekst av studentar utanfrå den privilegerte eliten. 

Samstundes peikar Berge i boka si på korleis «de store kompromissenes tid» på midten av trettitalet førte radikalarane og meir moderate krefter saman i kampen for studentane.

Det er ei sentral konfliktlinje som har prega dei interne maktkampane gjennom historia til studentpolitikken: Pendlinga mellom å skulle kjempe for breie samfunnsendringar med radikal ideologi i botn — til ein reindyrka interessekamp for studentane, det som i etterkrigstida fekk merkelappen «student as such».

Etter den andre verdskrigen endrar Noreg seg, Einar Gerhardsen er statsminister, den «korporative» arbeidarpartistaten tar form, verda går inn i kald krig. I etterkrigstida er det nettopp denne linja, å konsentrere innsatsen om ein rein interessekamp, som vinn fram. 

Sovjet, slips, CIA

Ein lang maktkamp enda med at Studentsamskipnaden i Oslo tok over oppgåvene og skulle arbeide for studentvelferd i tråd med prinsippet om «student as such». NSS si rolle blei redusert til å vere representasjonsorgan for norske studentar internasjonalt.

— NSS, Norsk Studentsamband, blei rett og slett vengeklipt, seier Gjerde.

Ein særleg grunn til dette var sekretær i studentsamskipnaden Erling Fjellbirkelands tette band til sentrale maktpersonar i Arbeidarpartiet.

— Ein direkte utløysande årsak til at «student as such»-prinsippet fekk gjennomslag, var at Sovjetunionen jobba for å bruke kommunistiske studentar i andre land for å fremje sine interesser. Det galdt ikkje minst den internasjonale organisasjonen, International Union of Students, som var totalt kontrollert av Sovjetunionen. Alle dei vestlege studentorganisasjonane trekte seg derfor ut i 1950 og skipa ein lausare meir upolitisk organisasjon.

I ettertid skulle det vise seg at også denne organisasjonen fungerte som marionett i den kalde krigen.

— I 1967 vart det avslørt at denne organisasjonen hadde blitt kontrollert av CIA. Men det var det ingen som visste på femtitalet, fortel Gjerde.

Frå midten av 1950-talet auka frustrasjonen blant fleire av dei tillitsvalde over  manglande gjennomslag og det dei meinte var feil organisering av studentpolitikken. Det førte etter kvart fram til ein ny nasjonal interesseorganisasjon, Norsk Studentunion, i 1964.

Dei neste åra styrte ein ganske pynteleg gjeng i dress og slips, og dei få kvinnene i kjolar.

1950-talet var ei tid då organisasjonane vart inkorporerte i statsapparatet. Det blei også eit mål for studentane å bli integrert i dette systemet. Men systemet var først og fremst rigga for fagforeiningane, arbeidsgivarorganisasjonane, bonde- og fiskarorganisasjonane. Dei hadde til felles at dei kontrollerte store samfunnsmessige ressursar. Fagforeiningane kunne streike, arbeidsgivarane gå til lockout.

Kva hadde eigentleg studentane å rutte med?

— Dette er kanskje det store spørsmålet i studentpolitikk-historia, seier Gjerde.

Etter kvart vart mangelen på gjennomslag tydelegare.

«Kontinuerlig skuffelse»

Også meir meir djuptgripande straumdrag låg til grunn for endringane utover 1960-talet. Studentar flest var ikkje lenger frå eliten, eller frå foreldre med bestemte profesjonar, som jurist eller lege. Og stadig fleire av dei vart opptekne av internasjonal solidaritet, Vietnam-krig, avkoloniseringskampane og studentdemonstrasjonar ute i verda, som den i Paris i 1968.

Det året blei NSU splitta, då det kom til strid mellom ANSA-representantane, som hadde vore med å stifte NSU i 1964. ANSA-representant Trygve Hegnars forslag om at NSU ikkje skulle ta stilling til nokon internasjonale spørsmål fall, og dermed trekte ANSA seg ut.

Derifrå endra NSU kurs, og gjekk inn i ein ny radikalisert fase, på det myteomspunne 1970-talet.

— Ein kan seie at radikaliseringa av NSU starta i 1968 og fram mot 1974, då Gerd Liv Valla tok over som leiar. Då får NSU det som blir kalla ‘kvinne-AU’. Rett nok var ikkje fleirtalet i dette arbeidsutvalet kvinner, berre tre av sju, seier Gjerde.

Det er ei ikkje uvanleg førestilling at det var akp-ml’arane som kontrollerte studentpolitikken på 1970-talet. Det var det ikkje.

— AKP-arane var berre ein del av det store radikale miljøet, og dei hata det «konforme» NSU. SV-arane var langt fleire, og det var dei som kontrollerte NSU, seier Gjerde.

Den første delen av 1970-talet er blitt sett på som ein gullalder for studentpolitikken, ikkje minst av dei som var aktive sjølv. Ifølgje Gjerde er det rett at det var god oppslutning om demonstrasjonar mot moms og i EF-kampen fram mot 1972. Men allereie i 1974 klaga NSU-leiaren, Gerd Liv Valla, over dårleg oppmøte i demonstrasjonar mot statsbudsjettet.

«Et mulig perspektiv på 70-årenes studentpolitikk er at den var preget av kontinuerleg skuffelse over at det aldri igjen lot seg gjøre å mobilisere like mange studenter som ved tiårets begynnelse», skriv Gjerde.

Med blikk på kroner og øre er det derimot meir naturleg å snakke om ein gullalder mot slutten av 1970-talet, meiner han.

— Utrekningar som NSU gjorde på 1980-talet viste at studiefinansieringa var veldig god i perioden 1975—78. Det var slik sett ein gullalder, før det gjekk gradvis nedover på 1980-talet.

Bondestudentar

I boka si trekker Gjerde linjene heilt tilbake til 1811, året Noregs første universitet vart etablert i Kristiania. Første avsnitta i «Pamper og opprørere» handlar om Daniel Braut, hovudpersonen i Arne Garborgs roman «Bondestudentar» frå 1883. Braut, som er bygd på Garborgs eigne erfaringar, kjenner seg djupt framandgjort i studentmiljøet.

«Bondestudentar» er også «en roman om studentar som ikke kunne stå samlet i en kamp for felles krav, men som var splittet mellom dem som var født til å bli studenter, og dem som måtte fornedre seg for å bli det», skriv Gjerde.

Det Norske Studentersamfund (DNS), dåtidas studentorganisasjon, var «en selskapsklubb der de mest konservative blant embetsmannssønnene gjorde sitt beste for å hindre at politikk ble diskutert».

110 år seinare, i 1993, dukka Arvid Ellingsen, (også han frå Jæren) opp, i ein røyndom utenkeleg i Daniel Brauts tid.

— Ungdomskulla var store, og mange nye grupper kom inn på universiteta. Det kjendest urettferdig at vi hadde dårlegare studiefinansiering enn 68-arane, seier Ellingsen.

Foreldregenerasjonen blei oppfatta som privilegert, 68-arane «hatfiende nummer ein», motbildet til situasjonen 1990-tallsstudentane hadde hamna i.

— Det var mykje prat om at dei var så mykje meir ideologiske og idealistiske, og at vi stod for eit «lommebokopprør». Men det var ikkje sant, dei kjempa også for betre studiefinansiering. Vi kom ut med masse gjeld, og følte vi ikkje blei høyrde.

I 1993 vart det bortimot umogleg å lukke øyra for studentane og opprøret som eskalerte i gatene, på universitet og høgskolar, og på Dagsrevyen.

Farvel aksjonisme

Gudmund Hernes blei ikkje fjerna, men studentane vann fram på fleire punkt. Kuttforslag blei reversert og stipendandelen auka til 22 prosent.

Opprøret førte med seg ei varig endring i arbeidsformene til studentorganisasjonen.

«Demonstrasjonene ble fulgt opp fra NSU med systematisk lobbyvirksomhet mot stortingspolitikere som nå var i ferd med å gjøre det til en vane å lytte til NSU», skriv Gjerde. Mot slutten av 1990-talet blei lobbyverksemda dyrka fram, parallelt med ein stadig målretta og profesjonalisert mediearbeid. Demonstrasjonar og aksjonisme vart meir eller mindre kassert som aktuelt verkemiddel. 

På denne måten kan ein seie at tidenes største og mest vellykka studentopprør var det som tok livet av studentopprøret.

— Nesten ingen av oss som var med den gongen fekk nyte godt av resultata vi vann fram med. På den tida var det 12—13 prosent stipendandel. I dag er han på over 40 prosent, seier Arvid Ellingsen.

Han ser likevel grunnar til at studentane også i dag bør tenke i opprørske baner.

— Studielånet strekk ikkje til. Aldri før har det vore så mange som jobbar parallelt med studia. Bustadsituasjonen er verre enn nokon gong. Kanskje er dei økonomiske utfordringane for studentane samla sett større i dag enn i 1993.

Ellingsen, som i dag er utdanningspolitisk rådgivar i LO, har fått mange studentleiarar etter hans tid på besøk for å få råd. På kontoret har han brusteinen frå 1993 på utstilling.

— Men kvar generasjon må finne sin veg.