Er det håp?

Filosofen: Lars Fr. Svendsen, professor ved Universitetet i Bergen

For det første:

— Det er viktig slå fast at håp og optimisme ikkje er det same. Det avgjerande er ikkje om ein er optimist eller pessimist.

Filosof Lars Fr. Svendsen er etter kvart kjend både i inn- og utland for dei populærvitskapelege bøkene sine om ei rad ulike tema, som frykt, dumskap, keisemd, fridom, løgn og arbeid. For eit par år sidan kom «Håpets filosofi».

— For at håp skal vere velfundert, må det bygge på ei realitetsorientering. Det å håpe er å ikkje sjå bort ifrå realitetane. Ein må ta realitetane innover seg og samstundes fasthalde tanken om at framtida ikkje er lukka. Framtida kan forme seg på den eine eller andre måten, seier Svendsen.

Les ei avis, høyr på ei nyheitssending, og realitetane kan verke både fastlåste og mørke, i alle fall om ein ser på den politiske utviklinga i verda. Vi menneske har dessutan ofte problem med å balansere kjensler og rasjonalitet.

Men håp, meiner Svendsen, kan vere ei mektigare kraft enn mange kanskje tenker over, både på eit individuelt og kollektivt nivå.

— Håp har den spesielle eigenskapen at det gjer det meir sannsynleg at ting går slik vi ønsker. Det høyrest litt pussig ut, men poenget er at nokon som er håpefull, handlar annleis enn nokon som ikkje er det. For å ta eit heilt trivielt eksempel: Dei av studentane mine som håpar på å stå på eksamen, les pensum med ei anna haldning enn dei som ikkje håper. Håp forpliktar, seier Svendsen.

— Det finst ganske god dokumentasjon på at dei som er meir håpefulle, i større grad lykkast i utdanningsløp og i livet elles, i relasjonar til andre menneske, i å finne meining i tilværet og så vidare.

Dersom du unngår å hamne i pessimismegrøfta eller forsvinne i optimismebobla, så er det, altså, håp.

Filosof Svendsen vedgår at han tidvis kjenner meir på det håplause enn håpefulle, slik verda presenterer seg for tida.

— Det er veldig mykje som peikar i feil retning for ein som for eksempel meiner at det liberale demokratiet er ein av dei beste ideane mennesket nokon gong har klart å hoste opp. Faktum er at vi har hatt tilbakegang kvart einaste år sidan 2006. Andelen av befolkninga på jorda som vi på rimeleg vis kan definere som frie, er dramatisk redusert. Lite tyder på at det bremsar opp.

Du har Putin. Du har Trump. Men på den andre sida:

— Når det er lite optimisme, er det meir rom for håp. Og det håpet bør manifestere seg i handling, i kva vi faktisk gjer, seier Svendsen. 

Snart kjem endå ei bok frå filosofen på marknaden. Det er ein oppdatert versjon av «Dumhet, idioti og dumme idioter», der Donald Trump har fått ei langt meir framskoten rolle. Svendsen reknar ikkje med å få visum til USA på ei god stund.

— Alt engasjement har ein kostnad.

Kan vi håpe saman, kva er det kollektive håpet?

— Håpet er ikkje berre eit individuelt fenomen. Spinoza (filosof frå 1600-talet, red.merkn.) skriv for eksempel om håp-fellesskap. Når vi håper det same, kan vi trekke i same retning. Eit håp som verkar samlande, aukar håpet, og det igjen gjer det meir sannsynleg at det ein i fellesskap ønsker å oppnå skjer.

Kortast mogleg sagt, det gjeld å ikkje miste håpet.

— Det er noko som heiter at så lenge det er liv er det håp. Eg liker å snu på det. Så lenge det er håp, er det liv.

Biologen: Anne Sverdrup-Thygeson, professor ved NMBU

Kva med Calopteryx splendens? Kan ein raudlista vassnymfe håpe?

Biologen og forfattaren Anne Sverdrup-Thygeson tygg litt på det. Håp er ein menneskeleg konstruksjon, men kvifor ikkje. Menneske er ein art som kan bestemme seg for det eine eller andre.

Ho kjem på noko Piet Hein sa. «Pessimister er dog de reneste tåper, de trur på det motsatte av det de håper». Ho kjem fram til at her gjeld det å bestemme seg:

Det er håp, men det er opp til oss å halde det oppe.

— For meg handlar det om å ta side, å snakke på vegner av dei stemmelause, dei små, makelause krypa bortanfor lauvet og bakanfor barken, seier Sverdrup-Thygeson.

Ho er til dagleg professor på Noregs miljø- og biovitskapelege universitet (NMBU) og ein internasjonalt anerkjend forfattar av fleire sakprosabøker, som «Skogen» og «Insektenes planet». Ho kallar seg gjerne talskvinne for småkryp.

Og sopp.

Har du tenkt på det?

— No inkluderer endeleg den internasjonale raudlista også sopp som organismegruppe. Det gir faktisk håp. Og tenk på den globale naturavtalen, tenk at vi faktisk klarte å få til ein slik avtale, vi treng ikkje snakke altfor mykje om den manglande oppfølginga, men vi fekk det til. Vi har tatt eit steg bort frå den veldig utilitaristiske måten å sjå på natur på, mot å forstå at naturen er grunnlaget for våre eigne liv, ja, for håpet. Fleire forstår at naturen ikkje berre er ein kulisse, seier Sverdrup-Thygeson.

Håpet er ikkje alltid lett å få auge på, ein må leite litt, eller ha kunnskap om at det finst.

— Vi har ein tendens til å tenke på oss sjølve som dei viktigaste individa på planeten. Men tenk på dette: Din eigen kropp består av fleire celler frå andre enn frå din eigen organisme, seier professoren.

Ein skulle kanskje tru at håpet med det er meir eller mindre ute. Tvert om. Mikroorganismane, dei aller fleste av dei, er våre venner, liv i liva våre som vi ikkje kan leve utan.

— I ein gjennomsnittskropp har vi ca. to hundre gram bakteriar og mikroorganismar. Det er omtrent som vekta til ein mobiltelefon. Til saman utgjer dei fleire celler enn vi har menneskeceller i kroppen, forklarer professoren.

— Håp handlar om perspektiv. Og å bestemme seg for å ta perspektiv.

Som for menneske flest kan det også for Sverdrup-Thygeson sjå mørkt ut av og til. Men ho gir seg altså ikkje.

— Eg kjenner det nok oftare enn for nokre år sidan, kjensla av at det er håplaust. Eg må jobbe hardare for å finne strimene av lys. Det finst ikkje noko godt alternativ til håp. Ingen kan redde verda åleine. Vi kan gjere verda betre. Uansett kor smått det er, er det viktig!

Om du er så heldig at det er mørkt nok rundt deg til at du kan gå ut og sjå på stjernehimmelen, så gjer det, råder Sverdrup-Thygeson. Kjenn på den ufattelege dritflaksen, at vi finst i dette universet.

— Kva er alternativet, liksom, skal vi ikkje prøve å ta vare på denne flaksen?

Meir jordnært, når det røyner på for biologiprofessoren, går ho ut i skogen. Det er også hennar råd til dei som treng å innhente håpet.

— Det må ikkje vere skogen, det kan vere kvar som helst i naturen, helst den delen av naturen som ikkje er for påverka av menneske. Set deg på ein stokk og tenk for eksempel på: Det finst om lag 30 artar av tre i Noreg, dei kan du sjå. I skogen finst det 30.000 artar. Er du skarpsynt, ser du kanskje 100 av dei. Mesteparten er under rumpa di, i daud ved, nede i jorda. Tenk litt på det der du sit, la undringa nå deg. Håpet er at vi ikkje er åleine. 

Økonomen: Ola Grytten, professor ved NHH

Ola Grytten, professor i økonomisk historie ved Noregs handelshøgskole (NHH), har både tru og håp.

— Håp er rasjonelt. På mange område er det veldig rasjonelt. Stort sett håpar vi på det vi trur kan bli. Det andre, ja, det er meir ønsketenking. Håp er meir enn ønsketenking. Ønsketenking er for eksempel å ønske å bli milliardær. Håp er meir realistisk. Då handlar det om å skulle klare seg bra, lande på beina økonomisk.

Grytten kan det meste om krakk og kriser, han er til og med forfattar av ei bok med akkurat denne tittelen «Krakk og kriser i historisk perspektiv» (med John Arngrim Hunnes). Krakk og kriser kjem og går. Og kjem igjen, dessverre. Litt bekymra er Grytten, sjølv om han ikkje er den bekymra typen.

— Vel, dersom vi ser på Noreg, har vi ei kjempeutfordring med eldrebølgja og at det blir fødd altfor få barn. Då greier vi ikkje å finansiere eldrebølgja, seier professoren, krakkprofessoren som han er blitt kalla.

Men professoren, lat oss for høvet kalle han håp-professoren, liker å sjå ting frå minst to sider, og då ser det straks meir håpefullt ut.

— Ser vi på den økonomiske historia, viser ho at det har gått bra før, ikkje minst i Noreg. I så godt som alle situasjonar har vi landa på beina. Vi overlever her i Noreg. Når bedrifter blir lagde ned, startar vi alltid nye. Vi har ein tendens til alltid å finne løysingar. Vi har stort sett auka velstanden kvart einaste år, seier han.

Kva håpar han på sjølv?

— Om vi skal trekke inn geopolitikken … ja, då er eg bekymra. Eg er bekymra for det som hender i Ukraina og i Midtausten, naturlegvis. Men det finst også mange andre konfliktar i verda som er gløymde og knapt nok bli nemnde i media. Håp handlar om det vi kan gjere noko med, og då må vi først oppdage og sjå desse krisene.

Grytten nemner Kongo, Nigeria. Og den enorme humanitære krisa i Sudan, sjølv om konflikten der har blitt ein flik av mediebildet til del i seinare tid.

— Greier vi å få auge på det, kan vi også ha håp om å gjere noko med det.

Bak det terminologiske mylderet, makro, mikro, renter og konsum, som Grytten balar med til dagleg, finst eit ord, verkemiddel om du vil, som han set høgare:

Nestekjærleik.

Ola Grytten er, i tillegg til å vere ein merittert professor på NHH, frelsesarmésoldat.

— Mi personlege tilnærming til håp finn du i Bibelen. Håp er ei målsetjing om kunne skape noko godt fram i tid. For å nå dette målet, må du tru på det. Og ikkje minst — du må arbeide for håpet. Det er mitt utgangspunkt. Håp handlar om å bestemme seg.

Filologen: Thea Selliaas Thorsen, professor ved NTNU

Bibelen, ja. Kristendomen kjem vi berre ikkje utanom i dette feltet her. Paulus. Tru. Håp. Og det største, som økonomiprofessoren nettopp var inne på.

Meir om det litt ut i samtalen med professor i klassiske studium (gresk og latin) ved NTNU, Thea Selliaas Thorsen. Med ein mobiltelefon til øyret, i eit hektisk mellomrom mellom akademiske og familiære plikter, i moderne tid, prøver ho å svare på spørsmålet med utgangspunkt i kjelder frå eit par-tre tusen år tilbake.

— Ideen om håp var annleis i antikken enn i dag. Håp, elpis på gresk, spes på latin, er tvitydige, nesten svikefulle omgrep. I dag er vi litt godtruande når det gjeld håp. I ei av opphavsmytane om håpet frå gresk mytologi slepp den første kvinna, Pandora, ut alt elende over jorda frå ei krukke, Pandoras krukke. Men det er noko som blir igjen inni der. Håp. Dette har forskarane streva veldig med å forklare. Er det liksom ikkje håp tilgjengeleg, då? 

— Håp er spennande og komplekst seier professoren.

Thorsen har særleg fordjupa seg i gammal gresk og latinsk, altså romersk, litteratur. Ho har nettopp gitt ut ei omsetting av Metamorfoser av den romerske diktaren Ovid, som levde på om lag same tid som den no meir kjende Jesus.

Kvar blei det av håpet, er det framleis gøymt i ei krukke?

— Det er eigentleg først med kristendomen det blir snakk om håp slik vi forstår det. Det er nesten freistande å seie at håp ikkje var noko ein hadde før den tid. Vi menneske gjer forferdelege ting stadig vekk. Den industrielle krigføringa vi ser i dag, omfanget av øydeleggingane det medfører, dei er større enn den gongen. Men …

Thorsen trekker pusten, raskt, og held fram, og prøver å illustrere illusjonen om håp, sett frå slagmarka, lat oss seie for eksempel nokre tiår før Kristus blei hengt på krossen.

— Blei du skadd på slagmarka på den tida, ja, då blei du berre liggande der og surkle i ditt eige blod med beinpipene stikkande ut til livet var over. Ein såg nok i større grad for seg livet som ein jammerdal, og det var forferdeleg å bli gammal. Og døden var endå verre.

Det kunne verke rett så håplaust, altså. Men så kjem altså kristendomen.

— Ideen om at det finst håp, ikkje berre for dei rike, men for dei fattige, er framand for den romerske kulturen. At dei som var lågast på rangstigen hadde menneskeleg verdi, og dermed kunne bere på håp, det var fullstendig revolusjonerande. Tenk på krossfestingane som romarane var så glade i. På 70-talet før Kristus enda eit slaveopprør med tusen på tusen av dei krossfesta langs landvegen.

Byens sus, frå Trondheim, som ikkje eksisterte før eit par tusen år etter det igjen, sig inn i telefonen.

— Det tvitydige håpet i antikken er knytt til gudskonseptet, som er veldig annleis enn i det kristne narrativet, der det er ein kamp mellom det gode og det vonde. I antikken kan du ha flaks med ein gud ein dag, men så flår guden deg den neste. Vi lever på mange måtar i ei eventyrleg røynd i dag, i vårt trygge sosialdemokratiske land. Spesielt romarkulturen var veldig mykje hardare. Sjølv dei privilegerte kom langt nærare si eiga sårbarheit når dei såg slaven bli torturert med svijarn den eine dagen og valdteken den neste. Og når dei sat på Colosseum den tredje og såg keisaren bestemme over liv og død. På ein måte var det ei marerittaktig verd.

Her kjem Ovid, den romerske poeten, til unnsetning.

— Ovid, han håper veldig. Han krangla med keisar Augustus, som var ein kontrollfreak, som framstilte seg som både son av ein gud og mykje anna. Ovid, som blir sendt i eksil, knyter sit håp til kunsten. Kunsten har som primær funksjon å kommunisere det menneskelege, frå menneske til menneske, på tvers av tid og rom, seier Thorsen.

Det fekk Ovid til.

Det tok Thorsen 16 år å kome i mål med omsettinga av Metamorfoser frå latin til norsk, dei 300 forvandlingane der, og 12.000 verslinjene.

— Kanskje er det det som er håpet! Det vonde kan bli til noko godt. Det døde kan bli til noko levande. Det er ikkje tilfeldig at dei kristne tenkarane likte Ovid.

— Vil du høyre slutten av Metamorfoser?

No snakkar professoren på seg gåsehud i trondheimsgatene i moderne tid, og det forplantar seg sørover, i telefonen, og går gjennom ein metamorfose, ei forvandling, og blir til håp når ho les dei siste linjene frå det 2000 år gamle verket ho har gjendikta.

I dei siste linjene sigrar poesien, så å seie, og livet sigrar over døden, og maktsjuke narsissistar, som Trump, nei, Augustus, og Ovid løftar orda sine «over stjernene» der dei blir «uforgjengelige». Der har du lyset, i eit hektisk mellomrom i moderne tid, på telefonen, midt i mørketida, frå menneske til menneske.

— Vivam! les professoren. Eg skal leve!