Live on stage: Tysk sosiolog! — Han snakkar til kvar enkelt av oss

Måndag denne veka gjekk kommunikasjonsavdelinga ved Universitetet i Stavanger (UiS) ut med ei pressemelding. No kjem Hartmut Rosa til Stavanger og skal halde forelesing med tittelen The Atrophy of Discretion — A Plea for Subversion.

Det blir meldt om «filosofifeber» i byen. 

Folk går «mann av huse». 

Forelesinga er flytta til som skal vere eit av landets største auditorium. 

650 plassar er ikkje nok.

Der er ventelister.

130 personar stilte på vorspiel på biblioteket. Er vi blitt for opptatt av å kontrollere livet? var det bortimot retoriske spørsmålet som var utgangspunkt for ein paneldebatt. Før det som skal skje torsdag kveld, då Rosa skal halde den årlege Henrik Steffens-forelesinga ved universitetet.

Plassane er «revet bort», melder kommunikasjonsavdelinga.

— Som ein lyskastar

Det er under eit år sidan folk pressa seg inn i eit auditorium i Oslo for å få med seg storhendinga Perspectival Dualism: Resonance as a Subjective Experience and an Institutionalized Relationship.

Kva er det med Hartmut Rosa?

— No er eg på veg ut døra, kan vi pratast halv fire? Då har eg litt tid, seier sosiologiprofessor Anders Vassenden, som høyrest litt stressa ut på telefonen.

Vassenden er ein av dei som mobiliserte for å få Rosa til å kome og halde forelesinga. Han høyrer til blodfansen. 

— Tja, ja, jo, eg gjer kanskje det. Høyr med Marie-Theres Fojuth, ho kan også seie noko om dette, seier han, for han har dårleg tid.

Marie-Theres Fojuth er midt inne i noko i sitt eige hovud i det vi ringer og bruker litt tid på å kome seg ut. Men ho blir glad for å få snakke om Rosa.

Fojuth er førsteamanuensis i historie og vart interessert i ideane hans då ho jobba med doktorgrad i teknologihistorie om norsk jernbanebygging.

Kva var det som fekk henne hekta?

— Rosa er veldig god å tenke med. Han bruker svært konkrete eksempel som hjelper oss til å løfte blikket og sjå trekk ved samfunnsutviklinga som vi lett kan kjenne oss igjen i. Som forskar har han jobba med mange ulike felt og tema. Han er som ein lyskastar som kan setje ditt eige empiriske materiale i eit nytt perspektiv, seier ho.

Det er spesielt to ord som Rosa festar ideane og teoriane sine til, og som ser ut til å treffe tidsånda i hjartet, eller mellomgolvet.

Akselerasjon og resonans.

Fortare og fortare

Akselerasjon, at det går fortare og fortare, eller at det blir forventa at det skal gå fortare og fortare med alt, er ei slags innebygd forbanning i det moderne, kapitalistiske industri- og ikkje minst digitalsamfunnet, meiner han. 

Resultat: Framandgjering.

Tida strekk ikkje til, sjølv om vi i realiteten har meir fritid enn før, blir tida stadig trongare, kjennest det som (ikkje sant?).

Resonans, at noko gir gjenklang, rører seg i oss, slik at vi kjem i kontakt med verda, det er motgifta mot denne framandgjeringa og den ubønhøyrlege akselerasjonen som den (sein) moderne tidsalderen påfører oss, ifølgje Rosa.

Der er meir som ikkje går opp, og som vi må finne måtar å handtere, i forsøket på å skaffe oss brukbare liv:

Så mykje handlar om å skulle ta kontroll — kontrollere naturen, kontrollere tida, kroppen — for ikkje å seie, optimalisere (slik at vi kan leve og akselerere dei meir eller mindre framandgjorde og miserable liva våre så lenge som biologisk sett mogleg).

Prøv heller å omfamne det ukontrollerbare, seier Rosa. 

Eller i det minste, godta at du ikkje kan kontrollere alt her i livet. For å finne resonansen bør du nemleg ikkje ha full kontroll. Essaysamlinga «Det ukontrollerbare» kom på norsk i 2025, og der forklarar Rosa kvifor.

2026

Fire professorar om håp

Verschwinden des Spielraums

Historikar Fojuth er opphavleg tysk og les Rosas skrifter på originalspråket. For berre ein månads tid sidan kom han med ei ny bok. Situation und Konstellation: Vom Verschwinden des Spielraums.

På norsk, betyr det noko slikt som, «Situasjon og konstellasjon: Om handlingsrommet som forsvinn».

Fojuth har lese denne boka (også). I denne skisserer Rosa korleis ei slags skjematisering strammar grepet om liva våre.

I boka skriv han om korleis det å vere i situasjonar har gått over til oftare å vere i ein sekvens av det han kallar konstellasjonar. I dei må vi halde oss til binære val, handlingsrommet er redusert til eit enten/eller, eitt av to, ja eller nei.

— I omgrepet spielraum ligg det vi på norsk vil kalle handlingsrom og spelerom, kanskje også slingringsmonn. Spelerommet og handlingsrommet forsvinn i konstellasjonane, forklarer Fojuth.

Rosa brukar legobygging frå sin eigen barndom som eitt eksempel. 

Då han var liten var legosituasjonen slik at han plukka vilkårleg frå ei kasse og bygde. Det kunne godt bli eit hus på hjul. Det var verken rett eller feil. I dag er legoklossane sortert og preparert, det er enten det eine eller det andre, resultatet av byggeprosjektet er bestemt på førehand.

Eit anna eksempel handlar om korleis Rosa sjølv opplever at forholdet mellom han som universitetslærar og studentane har endra seg.

— Før gjekk han inn i ein omfattande læringssituasjon med studenten, vurderte oppgåver heilskapleg og var i ei utveksling og i dialog. I dag er dette redusert til å utføre. Han går gjennom ei sensorrettleiing, kryssar av ja, eller nei. Intensjonane bak konstellasjonane er gode: det skal vere rettferdig, føreseieleg, likestilt. Men om det meste i verda blir til konstellasjonar, mistar vi rommet til å handle som medmenneske, seier Fojuth.

Framand for tanken

Fojuth kjenner seg igjen. Ho trur mange kjenner seg igjen. Det er framandgjerande. Det kan vere utmattande.

— Eg kjem til å tenke på denne debatten som har vore i Khrono, om å vere ein slow professor, seier Fojuth.

Det var ein professor frå UiS som starta denne diskusjonen med innlegget «Jeg vil vere langsom professor. Vil du?». Ho ville vere langsam fordi alt går altfor fort, akselererer, og har gjort det altfor lenge, og det er både skadeleg for tanken og kroppen.

— I hennar forståing handlar ikkje ønsket om lågare tempo om at ein skal jobbe mindre, men annleis. Slik at ein klarer å tenke dei djupe tankane og å ta studentane på alvor.

Om førsteamanuensen i Stavanger sjølv kjenner på denne akselerasjonen?

— Ja. Eg kjenner på at det heile tida er eit jag etter meir effektivitet, utan at det gjer at eg får meir tid. Det er alltid ein frist som gjeld.

forskningsformidling

Far og datter Syse drømmer om månen. Nå har de skrevet bok

Rulletrappa

Dersom du no føler at denne Hartmut Rosa er ein sånn forførande akademikar som strør om seg med fengande ord som resonans og akselerasjon og som skal lære deg å kjenne etter og kome i kontakt med ditt indre og naturen og kunsten og alt i hop og unngå å bli utbrend og einsam, klemt i hel av tidsklemma, eller unngå å stagnere, som i ei rulletrapp som går ned medan du ustanseleg går opp utan å kome av flekken, så har du på ein måte rett.

Men dette er berre ei side av saka, ifølgje sosiologiprofessor Anders Vassenden, som no har tid til å prate i telefonen, etter at han har kome inn døropninga han i stad akselererte ut av.

— Appellen hos Rosa ligg mykje i at han snakkar til kvar enkelt av oss. Han skildrar erfaringar som vi alle kan kjenne oss igjen i. Men — han set dette inn i ein større samanheng som viser at dette ikkje er individuelle problem, men at det er store samfunnsendringar som driv dette, seier han.

Det er altså ikkje sjølvhjelpslitteratur det dreier seg om, sjølv om litteraturen kan vere til hjelp.

— Fordi det dreier seg om større, historiske og strukturelle rammer, er det heller ikkje berre opp til kvar enkelt å løyse desse problema, slik det gjerne er i sjølvhjelpslitteraturen.

Om også han kjenner seg igjen?

— Ja visst. Eg har kanskje ikkje endra noko i livet mitt. Men eg er blitt meir bevisst verdien av å vere til stades, seier professoren. 

Bildet med rulletrappa er det forresten Rosa som har funne på.

USA

Fransk kjendis­filosof om Trumps utdannings­politikk: — Rent ut latterlig

Dømmekrafta

«Dette er forelesningen ingen vil gå glipp av!», reklamerer arrangøren. 

No er det altså mange som kjem til å gjere akkurat det.

Når Hartmut Rosa entrar podiet i Stavanger, er det den heilt ferske boka hans som er utgangspunktet for det han skal snakke om. Det kjem til å handle om spelerommet, handlingsrommet, slingringsmonet som glir bort frå oss. At folk blir einsame, utbrente — og lettare let seg fange av høgrepopulismen. 

Og heldigvis, ifølgje pressemeldinga:

«Sosiologiprofessoren vil også snakke om hva vi kan gjøre for å motvirke utviklinga».

Den engelske tittelen på førelesinga er av godt, gammalt, knusktørt merke, men universitetet har laga ein tittel for det norske publikummet som ikkje akkurat skortar på aktualitet. 

«Dømekraftas vilkår i vår tid».